Tag Archives: Industry 4.0

Rozpoczęta w latach 90. XX wieku komputeryzacja wprowadziła ludzkość w epokę, w której praca i codzienne obcowanie z technologią jest powszechne i naturalne. Sztuczna Inteligencja odpowiada na nasze pytania, a Internet postrzegany jest jako nieskończone źródło informacji. Choć można pomyśleć, że rozwój technologii pomaga nam w zrozumieniu otaczającego świata, istnieją zjawiska pokazujące, jak często nasze intuicje zawodzą. Technologie, na pierwszy rzut oka proste i oczywiste, potrafią skrywać paradoksy i złudzenia, których dostrzeżenie, jak i zrozumienie, może być trudniejsze niż się wydaje. Artykuł ten przybliży trzy ciekawe zjawiska: efekt Elizy, paradoks Moraveca oraz efekt Streisand. Każde z nich pokazuje, w jaki sposób technologia może zmieniać naszą percepcję rzeczywistości, wpływając na to jak widzimy maszyny, dane i informacje. Poznanie tych zjawisk pozwoli spojrzeć z innej strony na rozwój technologii oraz pomoże bardziej świadomie z niej korzystać. 

Efekt Elizy

W latach 60-tych XX wieku Joseph Weizenbaum w Massachusetts Institute of Technology napisał program ELIZA [1]. Program ten był jednym z pierwszych chatbotów – w naturalny sposób naśladował zwykłą konwersację. Mimo prostoty algorytmu, który na podstawie wprowadzanych słów kluczowych tworzył odpowiedzi działając zgodnie z ustalonymi z góry schematami, wielu użytkowników programu zgłaszało, iż odnoszą wrażenie, że Eliza naprawdę ich rozumie. Dzięki sprytnemu doborowi odpowiedzi, użytkownicy potrafili być mocno zaangażowani w rozmowę, zadowoleni faktem, iż rozmówca rozumie i słucha. Sam twórca był zaskoczony, jak bardzo ludzie byli przekonani, że Eliza jest człowiekiem, nie maszyną.  

Właśnie od tego chatbota wziął swoją nazwę efekt Elizy – zjawisko skłonności do przypisywania przez człowieka maszynom, programom (w tym Sztucznej Inteligencji) zdolności do rozumienia, empatii i inteligencji, czyli ich antropomorfizacji [2]. Wśród przykładów tego zjawiska można wymienić wyświetlanie komunikatów “witaj” czy “dziękuję” przez bankomaty i kasy samoobsługowe, które są predefiniowanymi tekstami do wyświetlenia, a nie wyrazem wdzięczności maszyny; czy komunikacja z asystentami głosowymi – dziękowanie im, mówienie “ona” o asystencie Alexa, która mimo używania żeńskiego głosu w dalszym ciągu pozostaje bezpłciowym algorytmem. Podstaw tego efektu można doszukiwać się w naszej naturze – to co ludzkie wydaje się znajome, bliższe, mniej straszne, co widać chociażby w sposobie przedstawiania dawnych bóstw i porównywaniu ich do ludzi i zwierząt, przypisywaniu im zjawisk pogodowych czy żywiołów [3].  

Takie spoufalanie się z – nieraz bardzo skomplikowanymi – technologiami pozwala na przełamanie obaw przed nowościami, zachęca do interakcji i buduje przywiązanie do używanego produktu. Jednocześnie efekt ten może powodować przecenienie zdolności danego algorytmu (ze względu na założenie, że maszyna wie i rozumie więcej niż w rzeczywistości), nadmierną ufność w otrzymywane informacje, czy niezdrowe do granic traktowanie tworu jak ludzkiej istoty, np. przez traktowanie chatbota jak terapeuty czy zawieranie ślubów z AI [4]. 

Paradoks Moraveca

Kolejne interesujące zjawisko wzięło swoją nazwę od nazwiska kanadyjskiego naukowca, Hansa Moraveca, autora prac w dziedzinie technologii, futurologii i transhumanizmu. We współpracy z Rodney’em Brooksem oraz Marvinem Minskym w 1988 roku sformułował stwierdzenie: „Stosunkowo łatwo sprawić, żeby komputery przejawiały umiejętności dorosłego człowieka w testach na inteligencję albo w grze w warcaby, ale jest trudne albo wręcz niemożliwe zaprogramowanie im umiejętności rocznego dziecka w percepcji i mobilności” [5]. Oznacza ono, że zadania uważane za trudne, wymagające wiedzy, inteligencji i logicznego myślenia, są stosunkowo proste do rozwiązania z wykorzystaniem Sztucznej Inteligencji, natomiast te czynności, które uważamy za proste i naturalne – chodzenie, rozpoznawanie twarzy i przedmiotów czy koordynacja ruchowa – są bardzo problematyczne i trudne do zaimplementowania w maszynach.  

Naukowcy doszukują się wyjaśnienia tego paradoksu w procesie ewolucji człowieka. Zdolności motoryczne człowieka rozwijały się przez miliony lat, były niezbędne do przetrwania oraz powoli, lecz ciągle poprawiane za sprawą selekcji naturalnej. Ludzki mózg miał dużo czasu na przyswojenie i zaadaptowanie się do czynności takich jak chwytanie narzędzi, rozpoznawanie twarzy i emocji, chodzenie czy koordynacja ruchowa, dlatego są one zautomatyzowane na głębokim poziomie, wykonujemy je bez świadomego wysiłku. Z kolei abstrakcyjne myślenie, matematyka, logika to zdolności stosunkowo nowe, nie zakorzenione tak głęboko i wymagające świadomego wysiłku intelektualnego. Z racji tego, że te zdolności nie są zakorzenione w ludziach tak głęboko, łatwiej jest zastosować w ich przypadku inżynierię wsteczną i zaimplementować je w postaci programu. Ponadto komputery są najbardziej skuteczne w odwzorowywaniu procesów logicznych, schematycznych, z określonymi krokami. Z tych powodów mamy już programy wybitne, w porównaniu do ludzi, jeśli chodzi o złożone obliczenia, szachy, symulacje, jednak, jeśli chodzi o mobilność, koordynację, rozpoznawanie obiektów i twarzy, czy inne “podstawowe” czynności, które uznajemy za naturalne i proste już dla kilkuletniego dziecka – tutaj rozwój następuje bardzo powoli. Dopiero od niedawna ilość danych i technologia pozwala na stopniowy rozwój w tym obszarze, co pokazuje chociażby przykład firmy Boston Dynamics, zajmującej się robotyką [6].

Efekt Streisand

Kolejne zjawisko, na którym się skupimy to efekt Streisand. Głosi ono, iż im bardziej staramy się usunąć bądź ocenzurować jakąś informację w Internecie, tym większy zyskuje ona rozgłos i zainteresowanie. Efekt ten zawdzięcza swoją nazwę Barbrze Streisand i sytuacji z 2003 roku, gdy fotograf Kenneth Adelman wykonywał zdjęcia wybrzeża Kalifornii, w celu udokumentowania postępującej erozji [7]. Fotografie te zostały upublicznione na stronie poświęconej tematowi erozji wybrzeża. Zbiegiem okoliczności na jednym ze zdjęć widoczna była rezydencja Barbry Streisand. Pozwała ona fotografa za naruszenie prywatności, żądając odszkodowania i usunięcia fotografii, gdyż nie chciała, by ktokolwiek ją zobaczył. Sytuacja potoczyła się jednak całkiem nie po jej myśli – przegrała proces sądowy i musiała zwrócić fotografowi koszty, zaś fotografia nie tylko nie została usunięta, lecz zyskała jeszcze większy rozgłos i o wiele więcej wyświetleń niż przed całym zamieszaniem.  

Efekt ten można tłumaczyć na kilka sposobów, opierających się w głównej mierze na ludzkiej psychologii, roli mediów społecznościowych oraz ogólnym mechanizmom obiegu informacji w sieci. Ludzie bardzo niechętnie znoszą wszelkie ograniczenia narzucone na ich wolność, również w zakresie dostępu do informacji. Często w sytuacjach wymuszonej cenzury ludzie celowo działają na przekór – chcą zdobyć jak najwięcej wiadomości na temat “zakazanej” informacji, chętnie się nią dzielą i udostępniają dalej. Podobnie działa mechanika “zakazanego owocu” – przez próbę ukrycia informacja wydaje się jeszcze ciekawsza i bardziej intrygująca, mimo że bez owej próby wiadomość prawdopodobnie przeszłaby bez echa. W dzisiejszych czasach, z racji łatwości dostępu do informacji i mnogości różnych mediów, wiadomości są powszechne i szybko mogą stać się viralem, przyciągając ogromne ilości odbiorców. Internet również zmienił nieco odbiór różnych treści. Fakt, iż każdy użytkownik może treść zapisać, udostępnić, w teorii uniemożliwia usunięcie czegoś z sieci, gdy już raz tam trafiło. Dodając do tego fakt, jak szybko media wychwytują i nagłaśniają przypadki cenzury, staje się dość oczywiste, dlaczego próba ukrycia czy zamaskowania czegoś kończy się zazwyczaj odwrotnym skutkiem. 

Istnieje wiele przykładów efektu Streisand. W 2013 roku po występie na Super Bowl zespół do spraw wizerunku wokalistki Beyonce uznał jedno ze zdjęć za szczególnie niekorzystne i podjął próby usunięcia go z sieci. Efekt był dokładnie przeciwny, fotografia stała się dużo bardziej rozchwytywana niż pierwotnie, zaczęła służyć również jako szablon do internetowych memów. Nie brak też przypadków ze świata technologii. W 2007 roku jeden z użytkowników internetowego serwisu Digg ujawnił, iż system ochrony praw autorskich Advanced Access Content System (AACS) używany w odtwarzaczach HD DVD może być złamany ciągiem znanym jako 09 F9. Przedstawiciele przemysłu wykorzystującego to zabezpieczenie zażądali usunięcia wpisu na Digg i grozili konsekwencjami prawnymi. W efekcie w Internecie rozgorzały wielkie dyskusje, a informacja o kodzie (który przez chwilę był nazywany “najbardziej znanym numerem w Internecie”) mocno się rozprzestrzeniła i była powielana w postaci filmów, nadruków na koszulkach czy nawet piosenek [8]. 

Podsumowanie

Omówione w artykule zjawiska pokazują, że chociaż technologie, takie jak Sztuczna Inteligencja i Internet są potężnymi narzędziami, to mogą zniekształcać ludzką percepcję i tworzyć mylne wrażenia. Łatwo jest wpaść w rozmaite pułapki związane z technologią, dlatego świadomość wspomnianych zjawisk jest ważna, gdyż pozwala na bardziej krytyczne podejście do interakcji z technologią i informacją, lepsze wykorzystanie ich potencjału oraz zdrowe i rozsądne korzystanie z nich.

Bibliografia

[1] https://web.stanford.edu/class/cs124/p36-weizenabaum.pdf 

[2] https://modelthinkers.com/mental-model/eliza-effect 

[3] https://builtin.com/artificial-intelligence/eliza-effect 

[4] https://www.humanprotocol.org/blog/what-is-the-eliza-effect-or-the-art-of-falling-in-love-with-an-ai  

[5] https://www.researchgate.net/publication/286355147_Moravec%27s_Paradox_Consideration_in_the_Context_of_Two_Brain_Hemisphere_Functions  

[6] https://www.scienceabc.com/innovation/what-is-moravecs-paradox-definition.html  

[7] https://www.forbes.com/2007/05/10/streisand-digg-web-tech-cx_ag_0511streisand.html  

[8] https://web.archive.org/web/20081211105021/http://www.nytimes.com/2007/05/03/technology/03code.html 

Relacja człowieka z technologią jest jednym z obiektów zainteresowania filozofii od pewnego czasu. Na przestrzeni lat powstało wiele teorii, które próbowałyby wytłumaczyć wzajemny wpływ człowieka na technologię i technologii na człowieka, czy całe społeczeństwa. Choć spory deterministów (twierdzących, że to technologia kształtuje człowieka) oraz konstruktywistów (twierdzących, że to człowiek kształtuje technologię) prawdopodobnie nigdy nie zostaną rozstrzygnięte, w tym artykule opisano efekt Proteusza, który może być bliższy jednemu z wymienionych nurtów. 

Czym jest efekt Proteusza? 

Efekt Proteusza jest zjawiskiem, które jako pierwsi opisali Yee oraz Bailenson w 2007 roku. Został on tak nazwany ze względu na mit o bogu Proteuszu, który mógł zmieniać swój wygląd w dowolny sposób. Miał on wykorzystywać swoją moc, aby skrywać swoją wiedzę o wydarzeniach, które miały miejsce oraz o tych, które dopiero miały się stać. Yee i Bailenson zauważyli, że osoby posługujące się wirtualnymi awatarami zmieniają swoje zachowanie na podstawie obserwowanych cech tych postaci, grając nimi w wirtualnym świecie. Para badaczy twierdzi, że gracze wnioskują na podstawie wyglądu i cech awatarów, w jaki sposób powinni dopasować swoje zachowanie oraz ogólne nastawienie, aby sprostać oczekiwaniom, które stawia ich wirtualna reprezentacja. Stwierdzono również, że istnieją podstawy do tego, aby sądzić, iż efekt ten może przedostawać się poza ramy światów cyfrowych i oddziaływać na zachowanie oraz nastawienie osób w świecie rzeczywistym [1].

Efekt Proteusza – przykład występowania

Aby zobrazować na czym polega efekt na realnym przykładzie, posłużę się badaniem, w którym autorzy sprawdzają występowanie efektu Proteusza w trakcie rozgrywania meczy różnymi postaciami w popularnej grze MOBA, Lidze Legend (ang. League of Legends). Uczestnicy rozgrywki są rozdzielani przez grę na dwa zespoły po pięciu graczy, którzy następnie toczą walkę na mapie. Zanim jednak się jej podejmą, każdy z nich musi dokonać wyboru tzw. bohatera (ang. champion). Liga Legend pozwala na rozegranie meczu jednym z ponad 140 bohaterów [2], z których każdy charakteryzuje się innym wyglądem i umiejętnościami. Autorzy tego badania poddali analizie sposób w jaki gracze komunikują się ze sobą, biorąc pod uwagę to, którym bohaterem grają.

Występowanie efektu Proteusza zmierzono wykorzystując czat gry. Na jego podstawie badacze ustanowili wskaźniki takie jak: wokalność („acting more vocal”), zachowania toksyczne („acting more toxic”) i pozytywną lub negatywną wartościowość („valence”). Wartościowość jest formą analizy sentymentu mającą na celu zobrazowanie stanu emocjonalnego gracza. Wyniki analizy potwierdziły występowanie efektu Proteusza, ale nie dla każdego bohatera lub jego typu. Obecność efektu zaobserwowano głównie poprzez wartościowość i toksyczność wypowiedzi. Najważniejszym odkryciem tego badania było dowiedzenie, że sposób komunikacji graczy przez czat rzeczywiście zmieniał się razem z bohaterem, którego wybierali gracze. W zależności od obranej postaci gracz nie wypowiadał się mniej lub więcej, ale mógł być bardziej toksyczny i w gorszym humorze [3].

Efekt Proteusza i jego wykorzystanie

Efekt Proteusza jest fenomenem, który szczególnie zwraca naszą uwagę na relację ludzi z wirtualnymi światami. Dzięki niemu możemy jasno stwierdzić, że w ten, czy inny sposób, technologia wywiera na nas bezpośredni wpływ, nawet zmieniając nasze zachowanie. Niektórzy naukowcy starali się sprawdzić czy można go wykorzystać praktycznie, np. w przypadku wykonywania niektórych zawodów. Zagłębmy się w przeprowadzone przez nich badania.

Wpływ na siłę 

Piątka niemieckich badaczy postawiła hipotezę, według której wykorzystanie odpowiednio dopasowanego awatara sprawi, że osoba sterująca nim będzie wykonywać odpowiednie zadania lepiej, niż gdyby ucieleśniała inną, niewyróżniającą się postać lub siebie samą. W tym przypadku naukowcy zdecydowali się sprawdzić, czy osoba, której wirtualny wygląd sugeruje, że jest silniejsza od badanego, sprawi, że będzie podejmować się większego wysiłku w ćwiczeniach fizycznych. Oprócz śledzenia ruchów badanych ubranych w sprzęt VR, mierzeniu poddano również siłę chwytu.

W trakcie badania uczestnicy byli przydzielani do awatarów zgodnie ze swoją płcią. Badani zostali poddani serii zadań ćwiczeniowych, w których m.in. podnosili ciężarki o różnej ciężkości, czy musieli przez pięć sekund jak najsilniej ściskać dłoń. Zgodnie z rezultatami, autorzy uznają, że badania nie można jednak uznać za reprezentacyjne. W przypadku kobiet nie stwierdzono zwiększonej siły chwytu. U mężczyzn, aczkolwiek, takie wyniki są widoczne. Można zatem cząstkowo wnioskować, że bardziej muskularny awatar może mieć wpływ na siłę mężczyzn [4].

Stymulant kreatywności

W poniższym badaniu sprawdzano, czy awatar jako reprezentacja jednostki w świecie wirtualnym stymuluje kreatywność. W ramach badania organizowano sesje kreatywne, podczas których uczestnicy przeprowadzali burzę mózgów ucieleśniając daną postać. Przed umówieniem sesji badacze wyłonili kilka awatarów, które były postrzegane jako kreatywne i neutralne. Uczestników podzielono na trzy grupy: kontrolną (brainstorming w świecie rzeczywistym), wykorzystującą awatary neutralne oraz wykorzystującą awatary kreatywne, określonych jako wynalazców. Wszystkie grupy odbywały sesje kreatywne w tych samych pomieszczeniach – grupa kontrolna zbierała się wokół okrągłego stołu, a pozostałe korzystały ze sprzętu w tym samym pokoju w oddzielnych kubikach. Następnie w wirtualnej rzeczywistości siadały przy okrągłym stole w odtworzonej przestrzeni. 

Badacze uniknęli jakiegokolwiek kontaktu badanych z grup awatarowych między sobą, przed oraz po odbyciu się głównej części sesji burzy mózgów; badani nigdy się ze sobą nie spotkali poza eksperymentem. Pierwszym ważnym wynikiem, szczególnie istotnym dla przyszłości zdalnej współpracy, jest fakt, że grupy korzystające z niekreatywnych awatarów osiągały takie same wyniki, jak te które siedziały przy stole w świecie rzeczywistym. Jednakże najważniejszym rezultatem jest dowiedzenie, że osoby, które ucieleśniały awatar wynalazcy odznaczały się konsekwentnie lepszymi wynikami dla każdego ze wskaźników mierzących poziom kreatywności wykorzystywanych w eksperymencie [5].

Pomoc w poprawie komunikacji 

Kolejne badanie zostało przeprowadzone, aby zbadać możliwości szkolenia umiejętności skutecznej komunikacji lekarzy na etapie przedoperacyjnym. Komunikacja z pacjentem może być nieskuteczna m.in. przez to, że lekarze przenoszą zwroty ze środowiska zawodowego. W ramach tego badania wykorzystano dwa doświadczenia w rzeczywistości wirtualnej. W trakcie doświadczenia uczestnicy wcielali się w rolę pacjenta. Na ich podstawie udało się opisać rozwój i wrażenia, które towarzyszyły badanym.

W trakcie eksperymentu uczestnicy przeżywali negatywny lub pozytywny styl komunikacji w sytuacji, w której za niedługo mieliby być poddani operacji. Dzięki przeprowadzonym wywiadom na następnym etapie badawczym wynikło, że uczestnicy uznali istotność znaczenia dobrych umiejętności komunikacyjnych. Ogólnie rzecz biorąc, uczestnicy nauczyli się i dostosowali swój styl komunikacji w późniejszej pracy. Rzeczywistość wirtualna, w której uczestnicy ucieleśniali pacjenta w jednym z dwóch doświadczeń, okazała się skuteczna w zapewnianiu w pełni immersyjnego doświadczenia. Jak twierdzą uczestnicy – czuli się, jakby byli pacjentem. Można zatem dalej wyciągnąć z tego badania, że efekt Proteusza przydaje się również w celach edukacyjnych, poprawy komunikacji i zwiększaniu empatii wobec drugiego człowieka [6].

Podsumowanie

W obliczu nieustannego rozwoju technologii ciągle odkrywamy nowe zjawiska, które mogą następnie kształtować nasze podejście do niej w przyszłości. Efekt Proteusza pokazuje nam, że jej wpływ potrafi być znacznie bardziej bezpośredni niż możemy przypuszczać na co dzień. Choć ten fenomenom jest w dużej mierze nieszkodliwy, wskazuje na to jak dajemy się porwać naszej reprezentacji w świecie wirtualnym. Człowiek już rozpoczął poszukiwanie zastosowania jego właściwości w zróżnicowanych środowiskach – jako mentalne odblokowanie swojej siły, wspomaganie procesów kreatywnych, czy edukacja skutecznej komunikacji. Jednakże, aby móc odpowiedzieć na pytanie, czy efekt Proteusza zadomowi się na dobre w naszej codzienności, musimy jeszcze poczekać. Dodatkowo, warto wiedzieć, iż firma Microsoft rozpoczęła prace nad organizowaniem konferencji międzynarodowych w świecie wirtualnym, z wykorzystaniem awatarów. Z kolei polski startupowiec Gryń – były właściciel firmy Codewise – założył firmę w Londynie, aby skanować ludzi do tego typu przeznaczeń. W BFirst.Tech, dzięki wykorzystaniu jednego z obszarów firmy, czyli Data Architecture & Management (a konkretnie produktu Artificial Intelligence Adaptations) zrealizowany został projekt dla sieci klinik Rehasport, który pozwala na przeprowadzanie operacji w tzw. rzeczywistości rozszerzonej (AR).

Bibliografia

[1] The Proteus Effect: The Effect of Transformed Self‐Representation on Behavior: https://academic.oup.com/hcr/article-abstract/33/3/271/4210718?redirectedFrom=fulltext&login=false 

[2] Liczba na podstawie opisu na stronie: https://www.leagueoflegends.com/en-us/champions/ (dostęp: 23.06.2024) 

[3] Do players communicate differently depending on the champion played? Exploring the Proteus effect in League of Legends: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0040162522000889

[4] Flexing Muscles in Virtual Reality: Effects of Avatars’ Muscular Appearance on Physical Performance: https://www.academia.edu/77237473/Flexing_Muscles_in_Virtual_Reality_Effects_of_Avatars_Muscular_Appearance_on_Physical_Performance 

[5] Avatar-mediated creativity: When embodying inventors makes engineers more creative: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0747563216301856 

[6] Patient-embodied virtual reality as a learning tool for therapeutic communication skills among anaesthesiologists: A phenomenological study: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0738399123001696